DOKUNMAYA NE OLDU? Dokunma ve Dijital İletişim

  • Sabah Ülkesi - Cover
  • Yazar: Richard Kearney*

    Dokunma sadece zıddı ile yani dokunulmaz ile karşılaştığında en bariz hâlini alır. 2020 başında patlak veren koronavirüsün dayattığı sosyal mesafe koşulları, dokunmanın yaşamlarımızda ne kadar merkezî bir role sahip olduğunu bize aniden hatırlattı. Fiziksel temas yoluyla bulaşma riski, birbirimize dokunacağımız buluşmalarımızı yasaklamadı ama en aza indirdi, çünkü herkes görünmez virüsün potansiyel bir taşıyıcısıydı. Artık başkasına dokunmamız mümkün değildi, kendi yüzümüze bile dokunamıyorduk elimizle (ve birden bunu ne kadar sık yaptığımızın farkına vardık). Şahsen kendi hayatımda, karantinadayken kızıma sarılamıyordum, ya da ölmek üzere olan bir akrabamı ziyaret edemiyordum. Öğrencilerimle yüz yüze ders yapamıyordum —çünkü dersler online olmuştu— ya da iyi meslektaşlarımın ve dostlarımın elini sıkamıyordum. Kapı kolunu çevirdiğimde bu kolu benden önce ne kadar çok kişinin çevirmiş olduğunun —hiç olmadığı kadar— farkına vardım. COVID-19, ayrılmayı ve izolasyonu şart kılınca herkes her gün başkalarıyla ne kadar çok temas alanı paylaştığının farkına vardı. Vedalaşırken “hoşça kal!” demek yerine meğer ne çok “irtibatı koparmayalım” [keep in touch, literal olarak “dokunmayı koruyalım” anlamına gelir] diyormuşuz.

    Dokunma yasaklandıkça onu daha çok arzuluyoruz ve yaşamlarımız için ne kadar hayati olduğunu anlıyoruz. Aynı şekilde —dokunan bedenimizin yitip gittiği— ölüm de varoluşumuzun ne kadar çok dokunma içerdiğini bize hatırlatır. Çekiç kırıldığında ancak o çekici fark edersiniz. Motor bozulduğunda ancak motorun farkına varırsınız. Biri öldüğünde de onu özlersiniz, o kişinin sizin için ne ifade ettiğinin yeni farkına varırsınız. Ölümün bize yaşamın değerini hatırlatması gibi dokunma da bizden alınınca bizim için ne kadar önemli olduğunu anlıyoruz.

    2020 yılının bahar aylarında karantina başladıktan hemen sonra kendimi izolasyona aldığımda birçok dokunma hatırasının içine gömülmüş hâlde buldum kendimi. Henüz beş yaşında bir çocukken, İrlanda Denizi’nde yüzdükten hemen sonra annemin sıcak nefesinin omuzlarımdan akıp beni ısıttığını hatırlıyorum. Ateşim çıktığında büyükannem soğuk avuç içiyle alnımı yoklardı. Yeni doğan çocuğumun pürüzsüz cildi. Gayriiradi bir hafızadan duygular doğup duruyordu ve beni kendimle ve dünyayla temas ettiriyordu. Zaten başka insanlar da bana benzer tecrübelerden bahsettiler: Eski dostlardan ve eski sevgililerden beklenmedik mesajlar geliyormuş; fiziksel seyahatin ve somut temasın aniden askıya alındığı bir zamanda tekrar temas kurmak istiyorlarmış; romantizm, hayvanlar ve doğa hakkındaki filmlere yoğun bir talep varmış; restoranların kapatıldığı, manavlara gitmenin kısıtlandığı ve aşçı çeşnilerinin altın değerinde olduğu bir dönemde herkes gözde yemeklerini yemek için yanıp tutuşuyormuş. Tabii, temas deneyimi seyrekleştikçe daha değerli oluyor.

    Fakat COVID-19’un etkilediği tek duyu dokunma değildi. Birçok yerden rapor edildiği üzere tat ve koku kaybı da bulaşmanın ilk dönem semptomlarıydı. Bu beni çok meraklandırdı çünkü homo sapiens, homo erectus’a dönüşürken yani yeryüzündeki dört ayaklı duruştan ayağa kalkarken aynı duyular büyük ölçüde zayıflamıştı.11 Bkz. John Manoussakis, “Coronations: Notes from the Quarantine”, The New Polis, Nisan 10, 2020. “Uzaklık hisleri ve yakınlık hisleri arasındaki ayrımı hatırladığımızda, COVID-19 yüzünden ortaya çıkan —öksürük ve ateş gibi diğer solunum enfeksiyonlarının ...weiter lesen Hayvanlarla paylaştığımız dört ayaklı yapıyı kaybedince başlarımızı göğe çevirdik, “yukarı bakanlar” (anthropoi) olduk. Bundan böyle göz, “insanın sahip olduğu her şeyi ölçen” ve insan olmayanlarla birlikte iç içe yaşamımızı askıya alan baskın bir duyu oldu. Antroposen olmaya ilk adım, ilk tecessümümüzle teması kaybettiğimizde atıldı. Eller artık yeryüzüne dokunmuyordu, yıldızlara ulaşıyordu. Ayrıca tenimizin içinde artık asla huzurlu hissetmeyecektik. Katledilen hayvanların postlarından yapılan elbiseler, tüyün yerini aldı ve çıplaklığımızı korumada bir araç oldu. Sanki doğadan mukaddes bir Düşüş sahnesiydi—ilk “ebeveynimiz”, onları baştan çıkaran yılanın postuyla tenlerini kaplamışlardı.

    COVID-19, tarihte daha önce hiç olmadığı kadar göz ile yaşamaya bizi mahkûm ederek “hayvan” duyularımızın —dokunma, tatma ve koklama— tehlikede olduğuna işaret etti. Pandeminin patlak vermesiyle birlikte dünya online hâle geldi. Virüse dokunmaya, onu yemeye ve solumaya karşı koruyucu önlemler alınmış olsa da gözlerimiz, hastalıkla ilgili haberler bulmak için ekranları tararken âdeta fazla mesai yaptı: Ekranlardan izlenen küresel yayınlarda mikroskobik “düşman”ın makroskobik görseli boy gösteriyordu —filizlenen kırmızı çiçekleriyle birlikte küçük bir küre— görünmez virüs görünür kılınmıştı. Online göç her alana yayıldı. Çalışmak —tabii bir işi olanlar için— evden sanal iletişim kurma meselesi hâline geldi. Diğer toplumsal ilişkilerimizde de farklı olmadı zaten. Arkadaş partileri, destek mitingleri, müzik koroları, okuma grupları, yoga seansları, tiyatro projeleri, manevi toplantılar, internet kitleleri, fitness kulüpleri ve aile toplanmaları çabucak web ortamına taşındı. Zoom nikâhları ve cenaze törenleri bile sıradan hadiseler hâline geldi; uzaktan eğitim ise yalnızca online verilen derslerle yürüdü. İnternetteki alışveriş siteleri ve eve teslim bizi mağazalara gitmekten kurtardı; mutlak zorunlu olmadığı müddetçe, uzaktan sunulan doktorluk hizmeti kliniklere ve hastanelere gitmemize gerek bırakmadı. “Hayati” bir sebebi olmayan kimse karantinada dışarı çıkmadı. 2020’nin ilk çeyreğinde virüs, viral gibi yayıldı. Homo sapiens ise homo cybernens oldu — geçici bir süreliğine gece gündüz online olmak bizi sanki ısrarla pandemi sonrası dünyadaki yaşama hazırlıyordu.

    Fakat bir taraftan kaybettiklerimizi belki de diğer taraftan kazanmışızdır. COVID-19 doğudan batıya, sinsice seyahat edip ilk ortaya çıktığında insanlık konuyla ilgili bütün maharetlerine ihtiyaç duydu. İstisna hâli bir bedensizleşme hâli olsa da diğer araçlarla “temas” kurmaya bir çağrıydı. Acı ve sevinç videoları internette mantar gibi çoğaldı. Ölen sevdiklerimizin yürek burkan hikâyeleri hünerli şamata kliplerinin yanı başında gidiyordu. Facetime vedalarından ve Alexa’ya nihai seslenmelerden22 Michigan’da bir bakım evinde kalan 66 yaşındaki Lou Ann Dagen’ın trajik hikâyesine bakın. Kayıtlardan ortaya çıktığı üzere, 7 Nisan 2020’de tek başına ölmeden önce Alexa’ya kırk kere yalvarmış. hemen sonra saygısız bir zekâ ürünü muzip görseller geliyordu (En iyisi de Winnie the Pooh’nun Korkak Piglet’ye “Geri bas …!” dediği görsel). Halk muhayyilesindeki bu zenginleşmeye ilaveten internet de en cin fikirli profesyonellerden bazılarını kendi tarafına çekti. Büyük medya kuruluşları, hiç vakit kaybetmeden çağımızın en yetenekli yazarlarını —bilim insanları, doktorlar, sanatçılar ve şairler— düşünüp üretmeleri için vazifelendirmişti, onların yazdıklarını milyonlar okusun diye yayınlıyorlardı; pek çoğunun dokunma üzerine yazması ise hiç şaşırtıcı değildi. New York Review, “Pandemi Günlükleri”33 New York Review, Vol LXVII, no 7, Nisan 2020.
    başlığıyla muazzam bir düşünce serisi yayınladı. Le Monde ise her hafta derinden sarsan hikâyeleri sayfalarına taşıyordu, romancı Leïla Slamani’nin cilt gücünü anlattığı pasajı da buna dâhildi:

    “Annesinin göğsü üzerinde duran yeni doğmuş bebeğin çıplak cildi. Bir sevenin bakışı huzurunda güneşin okşamasına bırakılan cilt Pürüzlü bir elden ürperen cilt. Dokunmanın yatıştırıcı gücünü çocuklar bilir. Çünkü gece vakti, karanlıktan ve canavarlardan korktuklarında, ellerimizi alırlar ve çıplak ciltlerinin üzerine koyalar, titreyen bedenlerinin üzerine”.44 Leïla Slamani, “Koronavirüs salgını, bir eğilimi vurgulamamızı istiyor: Başkasının tenine gittikçe daha az dokunuyoruz”, Le Monde, Nisan 2020.

    Üstderiyle ilgili bu sahneler, dokunma yasağı sebebiyle tetiklenmiş ve çağımızda (en çok dokunduğumuz şeyin akıllı telefon olduğu bir çağda, diyor) dokunmanın ne kadar tehlike altında olduğunu Slamani’ye hatırlatmış; yazısını da en hayati duyumuzun dokunma olduğunu savunarak bitirmiş. Bu arada İtalyanların Corriere della Serra gazetesinde de Julia Kristeva, pandeminin bizi nasıl en temel kırılganlığımızla yüzleştirdiğini anlatıyor, dijital çağda “küresel insan”ın üç ana sorununu açığa vuruyor: yalnızlık olarak tecrübe edilen tek başınalık, sınırlara tahammülsüzlük ve ölümlülüğümüzün bastırılması. Şöyle diyor:

    “Çağımızda yalnız kalma kabiliyetimizin olmaması beni yaralıyor. Tüm bu aşırı bağ içeren tutku, ekranların önünde tek başımıza yaşamaya zorluyor bizi. Ama böyle de yalnızlık yok olmadı, aksine sosyal medyaya yerleşti, mesajlarda ve verilerde sıkıştı. Tek başınalık yüzünden zaten mahvolmuş insanlar bugün kendilerini yalnızlığın ortasında buluyorlar, çünkü kelimelere, simgelere, ikonlara sahip olsalar da kelimelerin tenini kaybettiler, duyumları, paylaşmayı, hassaslığı, başkasına karşı sorumluluğu ve başkasını gözetmeyi yitirdiler. Virüse ve hastalığa kutsal bir sunu gibi kelimeden tenler bahşediyoruz, ama biz zaten o insani boyutun yani paylaşılan tutkunun yetimleriyiz. Birden, yalnız olduğumuzun farkına varıyoruz ve özümüzle temasımızı kaybettiğimizi anlıyoruz. Yalnızlığı tamamen yok etmeyen, aksine sadece onu özümseyen ekranların kölesi olduk. Mevcut kaygı ve asabiyetimizin geldiği yer de burası zaten”.55 Justive Kristeva, “İnsanlık varoluşsal yalnızlığı, sınırların anlamını ve ölümsüzlüğü yeniden keşfediyor”, Corriere della Serra, 29 Mart 2020.

    Kristeva, meseleye pozitif taraftan baktığında ise şunu tahmin ediyor; “Virüs krizi, yaşamın bir bütün olarak tezahür etmesini tetikledi, çünkü herkesin haz ve cinsellik hususundaki kırılganlığından işe koyuldu”, bu da bizi “karmaşık ve cesur bir yeni yaşam sanatına” hazırlıyor.66 A.g.e.

    Bu “yeni sanat”, başka birçok şeyin yanında, dokunmayla ilgili özgün teşebbüsler içerecek. COVID-19, şimdiye kadar öngörülmeyen yollardan bir cisimsizleşme düzenini teşvik etse de duyularla dijital tecrübenin yaygınlaşmasını da sağladı. Tuhaf bir ironi olabilir ama doğrudan temas seçeneğini yitirdiğimiz için teknoloji vasıtasıyla yaratıcı alternatifler aradık. “Sosyal mesafe, irtibatı koparma anlamına gelmek zorunda değil” sloganı altında birleştik ve hem sanal gerçeklik hem de artırılmış gerçekliğin sunduğu uzaktan dokunma imkânlarını kullanıp yenilikçi projeler ortaya koyduk. Öne çıkan örneklerden biri Altspace programıydı; pandemi yüzünden fiziksel yakınlığın ortadan kalkması sebebiyle ayrı düşmüş aileleri ve dostları bir araya getiriyordu.77 Altspace bünyesindeki sosyal sanal gerçeklik dokunsal uygulamalar için bkz. https://www.vrfitnessinsider.com/haptics-thrilling-prospect. Demek ki karantina esnasında internetteki buluşmalar, dinî bayramlar ve ayin toplantıları söz konusu olduğunda, katılımcılar sanal törenlere ...weiter lesen Giriş engellerini azaltmak için sanal gerçeklik kulaklıkları ve basit internet tarayıcıları kullanan proje, yaratıcı toplanmaların her türlüsünü destekledi: toplumsal etkileşimler, dokunma seyahatleri, uzaktan terapiler, ruhani törenler, sinestezi sunumları. Böyle çok duyulu toplanmalar, mekân bakımından ayrı düşmüş katılımcıların ortak bir alanda buluşmalarını mümkün kıldı (tıpkı 90’lardaki sohbet odası etkileşimlerinin sinestezi versiyonu gibi).88 Sanal gerçeklik temaslarının eğitimdeki potansiyeli için bkz. https://educatorsinvr.com/events/international-summit/. Farklı sosyal sanal gerçeklik örnekleri için bkz. https://lab.onebonsai.com/social-vr-is-the-weird-future-of-social-media-2fedf4663011.
    Birbirlerini seven insanlar, aşılması imkânsız yer ve zaman farklarını aşarak birbirlerine uzaktan sarılıyorlar.99 Bkz. https://www.ign.com/articles/mother-plays-with-deceased-daughter-in-vr-recreation ve https://www.vrfitnessinsider.com/haptics-thrilling-prospect/. Hatta sentetik bir ciltle varılan deneyimler, “uzaktaki” dostlar ile birlikte “hissedilen” somut empati duygusunu mümkün kılmanın önünü açacak gibi.1010 Sosyal sanal gerçeklik deneylerinde sentetik cildin kullanımı için bkz. https://singularityhub.com/2019/11/25/synthetic-skin-is-bringing-a-sense-of-touch-to-virtual-reality/. Dijital hikâye anlatıcılığı, uzaktan dokunma ve organlılık arasındaki sanal gerçeklik ilişkisi ve vakitli ...weiter lesen
    Altspace vasıtasıyla sosyal sanal gerçekliğin böyle yoğun kullanımı ve diğer uzaktan dokunma projeleri, mesafe gözetmeden bağlantı kurmanın yeni imkânları için bir laboratuvar olarak hizmet veriyor, çünkü uzağı yakın kılıyor ve yabancıyı daha tanıdık hâle getiriyor. Bilhassa, teknoloji sayesinde alternatif kamusal tedavi ve terapilerin başlaması, uzaktan tıbba yeni bir boyut kazandırdı, zira COVID-19’a karşı başka bir yaratıcı çözüm sunuyor.

    Bu uzaktan temas deneyimleri hususunda çarpıcı olan şey, temas tutulmasına kapılan mucitlerin sanal ve somut cisimlerdeki güçleri birleştirmek adına yeni araçlar tasarlamaları. Eski zihin-beden ikiliklerine karşı çıkan ve teknoloji ile yaşam arasındaki ikileme kafa tutan temaslı iletişimin melez biçimlerini keşfedip krizi fırsata çevirdiler. Ne olursa olsun, insanın dokunmaya ve dokunulmaya duyduğu müthiş ihtiyaca tanıklık ettiler. Somut temasa duyulan dindirilmez arzu.1111 Doğa (ve hayvanlarla) temasa duyulan güçlü ihtiyaç da buna dâhil ve bence dokunsal sanal gerçeklikte en önemli ilk araştırma projelerinden birinin “Ağaç Deneyimi” olması hiç de rastlantı değil; insanlar bu deneyimde, rüzgârda salınan bir ağacı tecrübe etmeyi ...weiter lesen
    Somutluğun bu kanunsuz alanlarına böyle sıçramalar, pandemi sonrası geleceğimizin bir parçası olur mu olmaz mı, bunu tabii ki zaman gösterecek. Ya da mesela bunlar yaşamımızı iyileştirir mi, bunu bilemeyiz ama burada önemli olan şey şu: Ten temasının kaybıyla karşı karşıya kaldığımızda insan muhayyilesi temas paylaşımının yeni imkânlarını tasarlamaya hemen başlıyor. Bir dokunma türü tehlikeye girdiğinde hemen diğeri yardıma koşuyor.

    COVID-19’un bize verdiği en önemli derslerden biri bence “bağlantı” sorunu. Tarihin başlangıcından beri dokunma, refakat vasıtasıyla bir tedavi gücü olarak görülmüş. Bedenin organları için olmazsa olmaz bir hediye olarak görülmüş. Kavrama ve sezginin, içgüdü ve görünün aracısı olmuş. Yakup’tan İsa’ya, Khiron’dan Asklepios’a uzanan hikmet geleneklerinin en eski hikâyelerinde tedavi eden ve edilenin hissiyatları, dokunma ve dokunulma duyularını gerektirir. Günümüzde dijital iletişim ve somut temas, insanlığın gelecekteki sağlığını kurtarmak için yardıma çağrılmışsa demek ki bizim için daha acil çok az ders var. Keşke temas hâlinde kalsak. Keşke bağlantı kursak.

    Hâliyle, benim sorum şu: Kritik biçimde yayılan dijital kültür, sonraki nesiller için “dokunma” sorununu işaret edebilir mi? Dijital pedagojinin bazı formları, bizim çağdaş iletişim araçlarımızla doğrudan bağ kurup simülasyon krizimize yaratıcı alternatifler ya da çareler sunmaya yarar mı? Dijital istismara iyi bir cevap dijital yeniden kullanım olabilir mi? — Yahut çivi çiviyi söker mi? Yani dijital teknolojinin tartışmaya sunulması ve dünyamızı yeniden iskân edecek yeni yollar keşfedebileceğimiz alanların yeniden açılması mümkün mü? — ki ben buna “ana-teknoloji” diyorum (Yunanca ana kelimesi yukarı, yeniden, zaman ve mekânda yeni anlamlarına gelir).

    Bu kaygılar, Digital Action for Democracy (Demokrasi Yolunda Dijital Eylem) gibi siber kültürümüzü gözetleyen ve dürüst kalmasını sağlayan bazı dijital kültür girişimlerinin ve gruplarının düşünceleri hakkında bizi haberdar ediyor, aynı zamanda sanal ve gerçeklik arasında yeni uyuşmalar tertiplemeye yönelik öncü gayretleri de bize bildiriyor. Yaşadığım yer olan ABD’nin Boston şehrinde dijital hikâye anlatıcılıkla ilgili yapılan son model projeler geçiyor aklımdan, ayrıca MIT Open Doc Lab ve Public VR Lab gibi sanal gerçeklik teknolojisi üretilen laboratuvarlar da aklıma geliyor. Örneğin Public VR Lab, katılımcı bir hikâye anlatma projesi sunuyor: “Arrival VR”. Katılımcılar burada sanal dünyalara girmeye davet ediliyorlar, böylece göçmenlerle empati kurabiliyorlar, ortak iş birliği alanlarında —galeriler, sınıflar, belediye sarayları, müzeler, sanat laboratuvarları ve halk evleri— etkileşime geçebiliyorlar ve yaşam dünyalarındaki başkalarıyla karşılaşmaları keşfedebiliyorlar. “Empati” dolu böyle projeler, dijital teknoloji sayesinde dokunmanın kuvvetlenmesine dönük yapılan yeni deneylerden kısmen etkilendi — özellikle 2019’da dokunsal yeleklerle yapılan ağaç deneyi, büyüyen ve genişleyen bir ağaç olmanın nasıl bir şey olduğunu katılımcılara “hissettirmeyi” amaçlıyordu. Yer veya zamandan yitip gitmiş insan dostlarımızın kucaklamasını “hissetmek” için kullanılan dokunsal protezler de öyleydi. Dokunma teknolojisindeki bu girişimler henüz başlangıç aşamasında, ama sanal ve cisimli tecrübe arasındaki üretken ihtilaf imkânlarına işaret ettiklerine en ufak bir şüphem yok — belki bu şekilde gerçek dünyamız ve simülasyon dünyamız, yapay ve somut zekânın katı ikiliklerinden sıyrılır da çatışmadan uyum içinde işler. Çünkü Platon’un zihin-beden ikiliğinin yerine “postmodern” bir muadil koymanın gerçekten âlemi yok. Asıl mesele, dijital bedenlerimizle canlı bedenlerimiz arasında yeni bağdaşma zeminleri bulmaktır, farklılıkları hep akılda tutup karşılıklı pekişen ortak yaşam [symbiosis] zeminlerini keşfetmektir. Ortaya çıkmakta olan Symbiocene1212 *Avustralyalı filozof Glenn Albrecht’in ortaya attığı bir kavram. συμβίωσις (sumbíōsis—birlikte yaşama) ve καινός (kainos—yeni) kelimelerinin birleşimidir. Birlikte yaşanan bir çağı işaret eder. çn. için en hayati görevlerden biri kuşkusuz bu, yani şu dönemimizde “mütekabiliyet ilkesi” gereklerini karşılamak. Görme merkezli tahakkümle öne çıkan Anthropocene‘den dijital ve dokunsal tedaviler arasındaki iş birliğiyle öne çıkan Symbiocene doğrultusunda ilerlerken tüm kişiyi —ve gezegeni— iyileştirme meselesi önemli olacaktır.

    Fakat, COVID-19 sonrasında, tekrardan küçük şeylerle başlamalıyız. Mütevazı hareketlerle. Küresel pandemi krizimize hitap eden sistem sıçramalarına ilaveten, küçük adımlar da atmalıyız, her seferinde bir adım. Pandemi sonrası günlük hayatta birlikte yaşamaya yönelik iş birliği hareketlerinin ne olabileceğine dair bazı basit örnekler var. Seyahat ederken GPS kullanalım ama sokakta insanlara yön sormaktan ya da nizamsız yolları keşfetmekten de çekinmeyelim ve nihayetinde şaşıralım. Kulaklıklarımızla telefondan müzik dinleyelim ama rastgele rüzgâr, kuş, siren veya sükûnet seslerini dinlemeye de zaman bulalım. Siri ya da Alexa’ya bizim yerimize iş yapması için komut verelim ama bunun yanında başkaları uğruna bedenlerimizi kullanalım — ilgimizi göstermek için bir omuz üstüne elimizi atalım. Bilgisayar ya da TV ekranlarında film izleyelim ama sinemaları, tiyatroları ve gösteri mekânlarını da ziyaret edelim, çünkü buralarda hissettiğimiz müşterek toplum, beklenmedik dayanışma ve merhamet duygularını tetikleyebilir. İnternetten kitap sipariş edelim, Google’da veri tabanları arayalım ve uzaktan eğitim dersleri alalım (ki karantina ve izolasyon sürecinde zorunlu), fakat kitapçılar ve kütüphanelerdeki ciltlere göz gezdirmeyi ve (mümkünse ve izin veriliyorsa) canlı hocaların bulunduğu “canlı” derslere katılmayı unutmadan. E-spor, çevrimiçi eğlence ve çevrimiçi seyahatin tadını çıkaralım, tabii yabancı dünyalarda gerçek yabancılarla karşılaştığımız yerlere bedenimizle seyahat etmenin ya da stadyumlarda canlı bedenlerle yekvücut olmanın hazzını ıskalamadan. İnternet bankacılığı ve online alışveriş imkânlarını kullanalım, ama kısıtlamalar kalkınca marketlerde ve çarşılarda gerçek insanlarla yaptığımız alışverişi unutmayalım. Uzaktan doktor hizmetinden faydalanalım, röntgenleri yapay zekâ okusun, görüntüleme teknolojisinin yeni formlarından da yararlanalım, ama doktor hastayı tedavi ederken Asklepios’un temas ettiği anları da kaçırmayalım. Son olarak, başkalarıyla günlük çevrimiçi konuşmalar yapalım ama kanlı canlı insanlarla yüz yüze muhabbet etme fırsatını da kaçırmayalım. Kısacası, dijital teknolojinin keyfini çıkaralım ama gerçek şeyleri de asla unutmayalım.

    Belli ki pandemi sonrası bir dünyada yaşamak için hem sanal muhayyileye hem de vücut bulmuş eyleme ihtiyacımız olacak. Hem dijital dokunuş hem de canlı dokunuş gerekecek. İnternet bağlantıları ve beden organları…

    Dijital teknolojinin sıra dışı avantajlarını kimse inkâr edemez — 2020 bahar aylarında karantinaya girdiğimiz zamanlar bunu en bariz hâliyle gördük. Kazançlar o kadar büyük ki maziye bakarak nostalji yapıp görmezden gelemeyiz. Nihayetinde bu, sanal ve somut arasında düzgün bir denge kurma meselesi, birini diğerine tercih etme değil. Günümüzde duyuların iyileşmesi, hem sanal hem de maddi varoluşa duyarlı kalma anlamı taşıyor. İnsanın yaşamsal “çifte duyarlık” ihtiyacına saygı duymak. Hayal etmek ve somut yaşamak. Bir ölçü tutturup dokunmak ve dokunulmak.

    * Prof., Boston College, Felsefe Bölümü.



       [ + ]

    1. 1 Bkz. John Manoussakis, “Coronations: Notes from the Quarantine”, The New Polis, Nisan 10, 2020. “Uzaklık hisleri ve yakınlık hisleri arasındaki ayrımı hatırladığımızda, COVID-19 yüzünden ortaya çıkan —öksürük ve ateş gibi diğer solunum enfeksiyonlarının semptomlarıyla ortak olan semptomlar dışında— semptomların gayet anlamlı olduğunu düşünüyorum: Bunlar özellikle anozmi ve agözidir, yani virüslü kişinin koku ve tat duyularını yitirmesi. Heidegger’in ifadesini kullanacak olursak şayet ‘mesafeyi-kırma’ yoluyla işleyen bu somut duyular olmadığında, virüs insanı yakınlık hissinden mahrum bırakarak sağlığını tehlikeye atıyor. Bir varsayıma göre insanı niteleyen dik duruşu ve iki ayağını eşgüdümlü kullanması insanın görmeye daha çok muhtaç olması, koklamaya ise daha az ihtiyaç duymasının evrimsel bir sonucudur. Ayağa kalkınca koklama—hayvanlar arasında toplumsal etkileşim için baskın duyu—insanda görmeyle yer değiştirmiş.”
    2. 2 Michigan’da bir bakım evinde kalan 66 yaşındaki Lou Ann Dagen’ın trajik hikâyesine bakın. Kayıtlardan ortaya çıktığı üzere, 7 Nisan 2020’de tek başına ölmeden önce Alexa’ya kırk kere yalvarmış.
    3. 3 New York Review, Vol LXVII, no 7, Nisan 2020.
    4. 4 Leïla Slamani, “Koronavirüs salgını, bir eğilimi vurgulamamızı istiyor: Başkasının tenine gittikçe daha az dokunuyoruz”, Le Monde, Nisan 2020.
    5. 5 Justive Kristeva, “İnsanlık varoluşsal yalnızlığı, sınırların anlamını ve ölümsüzlüğü yeniden keşfediyor”, Corriere della Serra, 29 Mart 2020.
    6. 6 A.g.e.
    7. 7 Altspace bünyesindeki sosyal sanal gerçeklik dokunsal uygulamalar için bkz. https://www.vrfitnessinsider.com/haptics-thrilling-prospect. Demek ki karantina esnasında internetteki buluşmalar, dinî bayramlar ve ayin toplantıları söz konusu olduğunda, katılımcılar sanal törenlere “uzaktan” katılsalar bile ellerinde somut kâseler, çanaklar, mumlar ya da ekmekler tutma yönünde güçlü arzu hissediyorlar.
    8. 8 Sanal gerçeklik temaslarının eğitimdeki potansiyeli için bkz. https://educatorsinvr.com/events/international-summit/. Farklı sosyal sanal gerçeklik örnekleri için bkz. https://lab.onebonsai.com/social-vr-is-the-weird-future-of-social-media-2fedf4663011.
    9. 9 Bkz. https://www.ign.com/articles/mother-plays-with-deceased-daughter-in-vr-recreation ve https://www.vrfitnessinsider.com/haptics-thrilling-prospect/.
    10. 10 Sosyal sanal gerçeklik deneylerinde sentetik cildin kullanımı için bkz. https://singularityhub.com/2019/11/25/synthetic-skin-is-bringing-a-sense-of-touch-to-virtual-reality/. Dijital hikâye anlatıcılığı, uzaktan dokunma ve organlılık arasındaki sanal gerçeklik ilişkisi ve vakitli bir empati tartışması için bkz. https://teslasuit.io/blog/empathy-virtual-reality/. Bunun ardındaki bilimsel tartışmalar için de bkz. https://www.sciencedaily.com/releases/2019/11/191120131255.htm.
    11. 11 Doğa (ve hayvanlarla) temasa duyulan güçlü ihtiyaç da buna dâhil ve bence dokunsal sanal gerçeklikte en önemli ilk araştırma projelerinden birinin “Ağaç Deneyimi” olması hiç de rastlantı değil; insanlar bu deneyimde, rüzgârda salınan bir ağacı tecrübe etmeyi “hissetmek” için dokunsal yelekler giyiyorlardı. Ağaç, zamanın başlangıcından beri insanlar için temel bir arketip güç taşıyor, ki bütün ruhani bilgelik geleneklerinde bunu görebilirsiniz. COVID-19 meselesinden hareketle konuşan Richard Rohr’a göre, temas bağına duyulan arzu, kişinin kendi ötesine geçip “başkalığa” erişme ihtiyacını temsil ediyor. Rohr ayrıca Afro-Amerikan mistik Howard Thurman’dan bahsediyor; kendisine “yaşamdaki acılara karşı baskın bir bağışıklık” sağlayan doğayla temas vasıtasıyla bu meseleyi derinlemesine anlamış biri Thurman. Gençliğinde evinin hemen yanındaki bir ağaçla kurduğu ilişki sayesinde teselli buluyormuş. “Meşe ağacıyla benim aramda benzersiz bir ilişki olduğunu nihayet keşfetmiştim. Sırtımı gövdesine dayayıp otururdum…ve ruhumun sakin yerlerine erişirdim, sevinçlerimi ve kederlerimi çeker çıkarırdım, onları açığa vurur onlar hakkında konuşurdum. Meşe ağacıyla bağırarak konuşurdum ve beni anladığını bilirdim. O da gerçekliğimin bir parçasıydı ve tıpkı ormanlar gibi…bana alan sunuyordu” (With Head and Heart, Harcourt Brace, 1979, s. 8). Rohr, diğer insanlara mesafe koyduğumuz bu zaman dilimini “eko-terapi” (Japoncada şinrin-yoku) faaliyeti için yani ağaçlarla ve ormanlarla temas kurup iyileşme için bir fırsat olarak görüyor. Böylece, bu “kabuğuna çekilme” dönemi sona erdiğinde dışarının kıymetini yeni bir yolla bilme imkânımız olabilir (Bkz. Rohr, Action and Contemplation, 18 Nisan, 2020). Ağaçlarla temas vasıtasıyla doğaya mistik biçimde etkileşimli katılımın benzer tecrübelerini görmek için bkz. Peter Wohlleben, The Hidden life of Trees, Greystone Books, 2015.
    12. 12 *Avustralyalı filozof Glenn Albrecht’in ortaya attığı bir kavram. συμβίωσις (sumbíōsis—birlikte yaşama) ve καινός (kainos—yeni) kelimelerinin birleşimidir. Birlikte yaşanan bir çağı işaret eder. çn.